پکن، چین – چین با وسعتی معادل ۵۰ درجه عرض جغرافیایی و پوشش تمامی اقلیمهای اصلی از نیمهقطبی تا گرمسیری، میزبان حدود ۳۰ هزار گونه گیاه بومی است که یکهشتم تنوع گلهای گلدار جهان را تشکیل میدهد. تهیه فهرست واحدی از «رایجترین گلهای وحشی» برای چنین سرزمین وسیعی غیرممکن است؛ زیرا گونههای استان هیلونگجیانگ در شمال شرق کاملاً با گونههای استان هاینان در جنوب تفاوت دارند. این گزارش با رویکرد منطقهای، بر اساس ویژگیهای اقلیمی و جغرافیایی، ۳۴ استان کشور را گروهبندی کرده و گونههای شاخص هر منطقه را معرفی میکند.
چالش طبقهبندی: تفاوت گلهای وحشی با گلهای ملی
برخلاف تصور عمومی، هیچ نهاد دولتی رسماً رتبهبندی «رایجترین گلهای وحشی» را منتشر نکرده است. فهرست ارائهشده مبتنی بر پژوهشهای بومشناختی منطقهای، مطالعات گیاهان مرتعی و کوهستانی است و گونههایی را معرفی میکند که واقعاً در چشماندازهای طبیعی غالب هستند. گلهای ملی استانها مانند گل صدتومانی یا شکوفه آلو معمولاً گیاهان زینتی هستند که به دلایل فرهنگی انتخاب شدهاند؛ مگر در مواردی که با گونه وحشی غالب منطبق باشند.
شمال شرق: هیلونگجیانگ، جیلین، لیائونینگ
زمستانهای طولانی و سرد این منطقه به نفع گیاهان زودگذر بهاری و چندساله مقاوم عمل میکند. آدونیس آمور (Adonis amurensis) در ماههای مارس و آوریل با گلهای زرد رنگ مانند کرهایها پیش از رویش کامل برگها ظاهر میشود. زنبق سیبری (Iris sibirica) در مراتع نمناک و حاشیه جنگلهای هیلونگجیانگ و جیلین فراوان است. یاس بنفش (Syringa) چه وحشی و چه طبیعیشده در لیائونینگ، تحمل بالایی در برابر سرمای شدید دارد. گل رز وحشی (Rosa) و خویشاوندان وحشی گل صدتومانی (Paeonia) در تپههای جنگلی کوهستان چانگبای در جیلین گسترده هستند.
دشت شمال و فلات لس: پکن، تیانجین، ههبی، شانشی، شاندونگ، هنان
شیبها و حاشیه جادهها در اوایل بهار با گلهای زرد فورسیتیا (Forsythia) پوشیده میشود. یاس بنفش پکن (Syringa) با برگهای قلبی شکل در پایتخت و دشتهای شمالی رایج است. گل صدتومانی و گلهای وحشی پائونیا (Paeonia) در مناطق لویانگ (هنان) و هزه (شاندونگ) کشت انبوه دارند. خویشاوندان وحشی گل داوودی (Chrysanthemum) در سراسر دشت شمال پراکندهاند.
بیابانها و استپ شمال غرب: مغولستان داخلی، نینگشیا، گانسو، سینکیانگ، شانشی
علف پر (Stipa) گونه ساختاری غالب در استپ مغولستان داخلی است. افسنتین سرد (Artemisia frigida) در خاکهای بسیار فقیر و بارش کم دوام میآورد. زنبق حاشیهای (Iris dichotoma) و گل زرد سیبری (Sibbaldianthe) در مناطق گذر جنگل-استپ Hulunbuir و Chifeng ثبت شدهاند. پیاز وحشی (Allium) جوامع متراکم معطر در شیبهای ماسهای تشکیل میدهد. گلهای لاله وحشی (Tulipa) در کوهپایههای تیانشان و گیاهان زودگذر همنشین با ساکسائول (Haloxylon) در حوضههای خشک سینکیانگ شکوفا میشوند.
فلات تبت و چینگهای
خشخاش آبی هیمالیا (Meconopsis) نماد این فلات است؛ از ۵۴ گونه شناختهشده، حدود ۴۳ گونه در چین و تقریباً همه در ارتفاع بالای ۳۰۰۰ متر میرویند. رنگ آبی درخشان آن گاه با زرد یا قرمز دیده میشود. گونههای رودودندرون در تبت نزدیک به ۱۹۰ گونه ثبت شده دارند و در درههای لینژی و بومی دامنههای وسیعی را میپوشانند. جگرک (Kobresia) پوشش اصلی علفزارهای مرتفع را تشکیل میدهد. جنسهای لوزولا (Pedicularis)، جنتیانا (بیش از ۱۱۰ گونه در تبت) و پریمولا (حدود ۱۲۰ گونه) در تابستان کوتاه شکوفا میشوند.
جنوب غرب: یوننان، سیچوان، گوئیژو، چونگچینگ
کوههای هِنگدوان قطبی از نظر تنوع گیاهی در نیمکره شمالی است. کاملیای وحشی (Camellia) در جنگلهای نیمهگرمسیری رشته کوه رشد انبوه دارد. رودودندرون، بهویژه در هِنگدوان، مرکز جهانی این جنس محسوب میشود و گلهای صورتی-بنفش در جنگلهای میانارتفاع غالب هستند. پریمولا در مراتع کوهستانی یوننان تنوع خارقالعاده دارد. جنسهای جنتیانا، ارکیده و سوسن سهم نامتناسبی از تنوع یوننان را تشکیل میدهند. بگونیا در زیراشکوب جنگلهای نیمهگرمسیری گوئیژو و هونان فراوان است.
مرکز چین: هوبئی، هونان، جیانگشی، آنهوئی
رودودندرون سیماتا (Rhododendron simsii) هر بهار دامنههای کوهستان جینگگانگ جیانگشی را با نوارهای قرمز، صورتی و سفید میپوشاند. کلزای کشتشده (Brassica napus) در جیانگشی (بهویژه وویوان)، آنهوئی و هوبئی چشمانداز غالب بهاری است. بگونیا گل شاخص جنگلهای نیمهگرمسیری هونان محسوب میشود. کاملیا وحشی و اسمانتوس معطر (Osmanthus fragrans) در تپههای هوبئی و هونان رایج هستند.
دلتای یانگتسه و ساحل شرق: جیانگسو، ژجیانگ، شانگهای، فوجیان
شکوفه آلو (Prunus mume) نماد منطقه است و نانجینگ و ووشی باغهای کهن آن را دارند. اسمانتوس معطر با عطر پاییزی در جیانگسو پیوند خورده است. نرگس (Narcissus tazetta) گل ملی فوجیان و وحشی نیمه-طبیعی در منطقه جانگجو است. نیلوفر آبی وحشی (Nelumbo nucifera) تابستانها استخرها و تالابهای دلتا را فرا میگیرد.
جنوب گرمسیری: گوانگدونگ، گوانگشی، هاینان، هنگکنگ، ماکائو
ارکیده درختی هنگکنگ (Bauhinia blakeana) در گوانگدونگ و هنگکنگ گسترده است و گلهای بنفش-صورت در فصول خنک میدهد. هیبیسکوس چینی (Hibiscus rosa-sinensis) در گوانگدونگ، گوانگشی و هاینان وحشی و طبیعیشده یافت میشود. بوگنویل (Bougainvillea) که بومی آمریکای جنوبی است، در اقلیم گرم گوانگشی و هاینان طبیعیشده غالب است. زنجبیل وحشی (Curcuma) و گل یاس (Plumeria) در حاشیه جنگلهای گرمسیری هاینان رایجاند.
چه عواملی باعث این تفاوتها میشود؟
اقلیم استراتژی گلدهی را تعیین میکند؛ در شمال دور و فلات تبت، گلها چرخه زندگی خود را در چند هفته کامل میکنند. در جنوب نیمهگرمسیری، گلدهی در تمام سال توزیع یکنواخت دارد. توپوگرافی تنوع را خلق میکند؛ درههای عمیق هِنگدوان گونههای بومی را از یکدیگر جدا کردهاند. چرای دام ترکیب علفزارها را شکل میدهد و کشت سدهها خط مرز بین «وحشی» و «پرورشیافته» را محو کرده است.
پیامد این تنوع برای حفاظت از تنوع زیستی حیاتی است. با تغییر اقلیم و توسعه، شناخت الگوهای پراکنش گلهای وحشی به اولویت تبدیل شده است. پژوهشگران توصیه میکنند گردشگران و علاقمندان به جای جستجوی یک فهرست واحد، به تفاوتهای منطقهای احترام بگذارند و از گلهای بومی هر منطقه به صورت پایدار لذت ببرند.